نام مبارک ایشان «حسن بن علی بن محمد» و کنیه آن حضرت «ابومحمد» بود. امام حسن عسکری علیه‌السلام فرزند امام علی النقی، امام هادی علیه‌السلام، و بانویی بزرگوار به نام حدیث، سلیل یا سوسن بودند. بر اساس گزارش مشهور، ایشان در سال ۲۳۲ هجری قمری در شهر مدینه چشم به جهان گشودند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق ولادت، دیدگاه‌های دیگری نیز در منابع ذکر شده است.

امام حسن عسکری پس از انتقال پدر بزرگوارشان به سامرا، بیشتر سال‌های زندگی خود را در این شهر سپری کردند. لقب «عسکری» نیز به دلیل اقامت ایشان و پدرشان در منطقه نظامی سامرا به آن حضرت داده شد. از دیگر لقب‌های ایشان می‌توان به «زکی»، «هادی»، «صامت»، «خالص» و «رفیق» اشاره کرد.

پس از شهادت امام هادی علیه‌السلام در سال ۲۵۴ هجری قمری، امام حسن عسکری مسئولیت امامت و رهبری شیعیان را بر عهده گرفتند. دوران امامت ایشان حدود شش سال به طول انجامید و هم‌زمان با حکومت خلفای عباسی، از جمله معتز، مهتدی و معتمد بود.

حکومت عباسی از نفوذ اجتماعی و علمی امام آگاه بود و به همین دلیل آن حضرت را در سامرا تحت مراقبت شدید قرار می‌داد. محدودیت رفت‌وآمد و کنترل ارتباطات، مانع فعالیت‌های امام نشد. ایشان از طریق نامه‌نگاری، نمایندگان مورد اعتماد و شبکه وکالت با شیعیان شهرهای مختلف ارتباط داشتند و به پرسش‌های دینی و مسائل اجتماعی آنان پاسخ می‌دادند. 

امام حسن عسکری علیه‌السلام به دانش، عبادت، بردباری و سخاوت شهرت داشتند. ایشان در برخورد با مردم، حتی مخالفان، رفتاری همراه با احترام و بزرگواری داشتند و پیروان خود را به راست‌گویی، امانت‌داری، صبر، رعایت حقوق دیگران و دوری از گناه دعوت می‌کردند.

از مهم‌ترین فعالیت‌های علمی امام، تربیت شاگردان و پاسخ‌گویی به پرسش‌های اعتقادی و فقهی بود. با توجه به فشارهای سیاسی حکومت، بسیاری از ارتباطات امام با یارانشان به‌صورت مخفیانه یا از طریق نمایندگان انجام می‌شد. این ارتباط‌ها به حفظ انسجام جامعه شیعه و انتقال آموزه‌های اهل‌بیت کمک کرد.

یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های امام حسن عسکری علیه‌السلام، آماده کردن شیعیان برای دوران غیبت امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه بود. حکومت عباسی از تولد فرزند امام آگاه بود و تلاش می‌کرد او را شناسایی و دستگیر کند. به همین دلیل، امام حسن عسکری با دقت فراوان از فرزند خود محافظت کردند و موضوع امامت ایشان را برای یاران خاص و افراد مورد اعتماد توضیح دادند.

همچنین آن حضرت با تقویت نظام وکالت، پیروان خود را به ارتباط با نمایندگان مورد اعتماد و پیروی از آموزه‌های دینی هدایت کردند. این اقدامات زمینه‌ای برای ادامه ارتباط شیعیان با امامان در دوره غیبت فراهم کرد.

در منابع شیعه، فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام، حضرت محمد بن حسن، همان امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه معرفی شده است. بر اساس باور شیعیان، ایشان پس از شهادت پدر بزرگوارشان به امامت رسیدند و در دوران غیبت به سر می‌برند.

امام حسن عسکری علیه‌السلام در هشتم ربیع‌الاول سال ۲۶۰ هجری قمری در شهر سامرا به شهادت رسیدند. ایشان در کنار پدر بزرگوارشان، امام هادی علیه‌السلام، به خاک سپرده شدند. آرامگاه این دو امام بزرگوار در سامرا به «حرم عسکریین» شهرت دارد و از زیارتگاه‌های مهم شیعیان به شمار می‌رود.

در منابع شیعه، شهادت امام حسن عسکری به حکومت عباسی و فشارهای آن بر امام نسبت داده شده است.

میراث امام حسن عسکری علیه‌السلام تنها به سخنان و نامه‌های ایشان محدود نمی‌شود؛ بلکه شیوه مدیریت جامعه شیعه در شرایط دشوار، تربیت شاگردان، تقویت ارتباط با پیروان و آماده‌سازی آنان برای دوران غیبت، بخش مهمی از میراث آن حضرت است.

زندگی کوتاه اما پربار امام حسن عسکری نشان می‌دهد که حتی در سخت‌ترین شرایط سیاسی نیز می‌توان با دانش، اخلاق، صبر و تدبیر، از ارزش‌های دینی و انسانی دفاع کرد. سیره آن حضرت برای مسلمانان، الگویی از مقاومت همراه با آگاهی، معنویت و مسئولیت‌پذیری است.

امام حسن عسکری علیه‌السلام یازدهمین امام شیعیان و فرزند امام هادی علیه‌السلام بودند که در شهر سامرا زندگی کردند و حدود شش سال هدایت جامعه شیعه را بر عهده داشتند. ایشان با وجود نظارت و فشار حکومت عباسی، به تربیت شاگردان، پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی و تقویت ارتباط میان شیعیان پرداختند. مهم‌ترین نقش تاریخی آن حضرت، آماده‌سازی پیروان اهل‌بیت برای دوران غیبت امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه بود. نام و سیره امام حسن عسکری همچنان برای مسلمانان، نماد ایمان، دانش، صبر و پایداری در راه حق است.